साहित्य र कला

इन्द्रबहादुर राईलाई २२ थान झुर प्रश्न

इन्द्रबहादुर राईलाई २२ थान झुर प्रश्न

- मनोज बोगटी


२२ प्रश्नमा इन्द्रबहादुर राईले १७ वटाको मात्र उत्तर दिए । थरथर कामेका हातले ती लेखेका हुन् । उनका हस्ताक्षर हेरेपछि मलाई लाग्यो, मैले उनलाई सास्ती नै दिएछु ।

यसै पनि तिनलाई पठाइएका प्रश्नहरू उत्तर दिन लायक थिएनन् । किनभने तिनी चाहन्छन्, अन्तर्वार्ताकारले उनीहरूले लेखेका कृतिहरू पढेर, बुझेर टेक्स्टभित्रबाट प्रश्नहरू गरून् । मैले जम्मै प्रश्न टेक्स्टबाहिरबाट गरेँ । अनि पाउँछु उत्तर ?

टेक्स्टभित्रबाट तिनलाई गरिएका हजारौँ प्रश्न उत्तरहरूबाट दिक्क लागेको थियो । के अब तेस्रो आयाम लीलालेखनबारे गरिनुपर्ने प्रश्नहरू ? अब अरू सरोकारका कुराहरू गरौं, यस्तो लाग्यो मलाई ।

० ० ०

कवि नीमा शेर्पा पुग्दा इन्द्रबहादुर राई कोठैमा थिए ।

"कहाँबाट आएको हो ? को हो, मैले चिनिनँ ।"

तिनको यो प्रश्न थियो, हाम्रो दुर्भाग्य थियो । तिनले नचिनेपछि हामीले 'हामी पनि कवि हौं नि, दार्जीलिङको' भनिदियौं ।

".." बुझेको तिनको टाउको हल्लियो ।

"२०१२ को साहित्य एकादमी युवा पुरस्कार पाएको हो सर, यिनले," चिनी पो हाल्छन् कि भन्ने लागेर हो कि नीमाले यसो पनि भनिदिए । भनिसकेर नीमाले मलाई हेरे, मैले 'यसो नभनेको भए नि हुने' किसिमले हेरिदिएँ ।

"खै कसकसले के के पुरस्कार पाउँदैछन्, के के लेख्दैछन् । आफू आफ्नै विचारको...," तिनले भने, "खै आफैँले विचार गरेको लेख्नै दिँदैनन् ।"

० ० ०

नेपालमा पुस्तान्तरको समस्या नरहेको सम्बन्धमा केही महिनाअघि काठमाडौंमा नीमा मैले कुरा गऱ्यौं त्यही कुरा इन्द्रबहादुर राईको घरमा पनि सम्झियौं ।

नेपालमा तीन पुस्ताबीच जोडिएको 'सम्बन्ध' आफैँले देख्यौँ । आफ्नै पुस्ताबाट बैरागी काइँलालाई सोझै 'बैरागी काइँला' सम्बोधन गरेको सुनेर हामी हेराहेरसमेत गरेका थियौं । हामी यता सम्बोधनमा 'सर' जोडेनौं भने समस्यामा पर्छौं । कवि राजा पुनियानी भारतीय नेपाली साहित्यमा देखिएको यो 'हाइरार्की'लाई समस्या मान्छन् ।

हामी पनि इन्द्रबहादुर राईलाई 'सर' भनिरहेका थियौँ ।

मलाई 'सर' भन्दा कुनै कम्पनीको मालिकजस्तो लाग्छ । कुनै नेताजस्तो । शासकजस्तो । हेपुवा, चलाक सत्ताजस्तो लाग्छ । त्यो लाग्दै पनि भनिरहेका थियौं, "सर, हामी कविहरू हौँ ।"

० ० ०

उताका बैरागी काइँलाले जस्तो यताका इन्द्रबहादुर राईले नयाँ पुस्तालाई चिन्दैनन् । केहीबाहेक । यसो तिनी बूढा भए । तिनी बिस्तारै चिन्न नसक्ने आँखाका पनि भए । सुन्न नसक्ने कानका पनि भए । तर, बोल्न नसक्ने मुखका भइहालेका छैनन् । विचार्न नसक्ने बुद्धिका भइहालेका छैनन् । इन्द्रबहादुर राईको घरैमा अघिल्लो पुस्ताका कवि सञ्जय वान्तवाको 'इन्द्रबहादुर राईले मेरो कविता पढ्दैनन्' जस योञ्जन प्यासीको 'चाहिँदैन इन्द्रबहादुर राईको कथा' कविता सम्झिरहेको थिएँ । किन हँ?

० ० ०

अचेलका युवा कविहरू (सप्पै होइनन्) अलिक बढी अटेरी, अशिष्ट, अराजक ढिट देखिन्छन् । त्यो उनीहरूको कविताको स्वभावले पनि बताउँछ । उनीहरू कला पनि चिन्छन्, विचार पनि । जीवन पनि चिन्छन् अनि सत्ता पनि । अध्ययनशील पनि छन् विचारशील पनि । धेरचाहिँ सपनाशील छन् । यिनीहरूले इन्द्रबहादुर राईको 'सम्पूर्णता' लेख्ने आयामलाई 'अपूर्ण' 'भ्रम' बताउने लीलालाई 'भ्रामक' मान्छन् । यी कुरा सम्पूर्ण मानिसहरुको निम्ति होइन, एकमुठी मानिसका कुरा हुन् । सम्पूर्ण मानिसलाई प्रबुद्ध बनाउनको निम्ति होइन, केही मानिसका बौद्धिक विलासका कुरा हुन् ।  यी कुरा साबित गर्न उनीहरूसित तथ्य पनि तर्क पनि । उनीहरूसित विचारको फेदमा 'मानिस' छन् । नि:सन्देह ती मानिस 'भारतका नेपाली' 'विश्वासमाजका मानिस' दुवै एकैचोटि हो । कतिले उनीहरूलाई कम्युनिस्ट देख्छन् । कतिले प्रतिरोधी चेतका कतिले अराजक चेतका । कतिले चाहिँ बेकारका । यसोचाहिँ तर उनीहरू रहरले भएका होइनन् । विलासी साहित्य, केन्द्र राज्य सत्ता, चियाबारीका मालिक बजारले बनाएको हो । यसकारण उनीहरूले इन्द्रबहादुर राईबारे आलोचना गर्दा धेरैले 'विरोधी' देख्छन् ।

एउटा जडतामाथि आलोचना गरेर नै, अन्वेषण गरेर नै अर्को बाटो बनिन्छ । जे गरे पनि जस्तै लेखे पनि, जस्तै विचारे पनि जम्मै उत्तराधुनिकता वादको प्रभाव हो, मान्ने पारम्परिकचेत काम लाग्दैन दार्जीलिङमा । यो सोच गलत पनि हुन सक्छ । छानबिन गर्न आलोचना, बहस चाहिन्छ । त्यसैको प्रयासमा छन् ती कविहरू पनि । इन्द्रबहादुर राई अझसम्म एउटा डिस्कोर्स हुन् नै । लेखक इन्द्रबहादुर राईलाई हामी सधैँ सम्मान गर्छौं । विचारक इन्द्रबहादुर राईका केही विचारहरूमा चाहिँ आपत्ति पनि जनाउँछौं । यति हुनै पऱ्यो नि ।

"यो रुख बाङ्गो कि सीधा ?" कथा जमानाका हामी रहेनौं । राईले मानून्/नमानून्, हाम्रो विचारको केन्द्र 'सामूहिक प्रतिबद्धता' नै हो लेखनमा ।

, तिनलाई गरिने प्रश्नहरू त्यही धारबाट बनिन स्वाभाविक हो ।

० ० ०

दीपक सापकोटाले पठाइदिएका 'निर्बन्ध मोन्टाज' 'पाण्डुलिपि' झोलामा छन् । मनमा चाहिँ 'पाण्डुलिपि'को एउटा अङ्कलाई 'इन्द्रबहादुर राई विशेष' बनाउने सापकोटाको सपना । नीमाले रेकर्डर बोकेका छन् । मैले प्रश्नहरू तयार गरेको छु डायरीमा ।

मैले इन्द्रबहादुर राईलाई श्याम ब्रदर्शले गरेको एउटा 'टकशो' मा पाएको हुँ पहिलोपल्ट सन् २००७ मा । त्यो वार्षिक वार्तामालाको कार्यक्रम थियो । त्यहीँ तिनले गरेको अध्ययनअनुसारको 'उत्तराधुनिकताले केन्द्र नमान्ने पुँजीवादको विरोध गर्ने' विचार सुनेको हुँ । त्यहीँ 'उत्तराधुनिकता कहिल्यै बित्दैन' भन्ने तिनको तर्क पनि सुनेको हुँ । यो तिनको विचारमाथिको विश्वास थियो । आफूले चलाउने विचारमाथिको विश्वास कत्ति हुनुपर्छ ? त्यसैको उदाहरण थियो त्यो वार्ता । तिनी उत्तराधुनिकतावादका डाइहार्ड फलोवर हुन् । तिनले नेपाली साहित्यमा जत्ति पनि चलखेल गरे, नागार्जुन, क्युबिज्म विनिर्माणबाट झिकेका थोकहरूलाई हतियार बनाएर गरे । नेपाली राइटिङलाई तिनले नयाँ फर्म दिए । चर्चित भए । तिनीजत्ति अध्ययनशील, ज्ञानी ट्यालेन्टेड सर्जक कोही छैनन् । यो मेरो निजी किटान हो ।

उत्तराधुनिकता कहीँबाट आउँछ कि त्यहीँ हुन्छ ? त्यो जान्दिनँ तर "दार्जीलिङको जीवनमा उत्तराधुनिकता आयो के ?" तिनले भनेका थिए, "अब आफूमा परिवर्तन जाँच्नुपर्छ ।"

तिनले जाँचेका कुरा मानिसमा आइरहेको परिवर्तन थियो । कर्पोरेट्सको चलखेल, नवउदारवाद, भूमण्डलीकरण बजारवादले समाजलाई दिएको प्रभाव नै उत्तराधुनिकता हो ? सुनेर यस्तो लागेथ्यो मलाई ।

"पुर्खा शुद्ध नेपाली थिए," तिनले भनेका थिए, "अहिले मिश्रित, विस्तृत छौं । अन्य ठाउँको समाज हामीमा पस्यो ।"

मलाई लाग्छ, त्यो पसेको अरूको समाजलाई स्वीकार गर्ने कि आफ्नो समाजलाई बचाउने ? शायद वैचारिक विभेद यसैमा हो । स्वीकार्ने कि नकार्ने ? यही दुई अप्सन रहेको समाज त्यही दार्जीलिङमा पनि छ ।

स्वीकार्नेहरू इन्द्रबहादुर राईहरू परे, नकार्नेहरूको पक्षमा हामी ?

त्यो पछि नै थाहा पाइएला, अहिले सङ्केतहरू मात्र, केही धमिला शङ्का छोडिराखौँ ।

भ्यानगगको जुत्ताको चित्रको उदाहरण दिँदै हामी स्रोतालाई दार्जीलिङमा इन्द्रबहादुर राईले उत्तराधुनिकता चिनाइरेहका थिए । भ्यानगगको त्यो जुत्ता, फाटेको, हिलोमैलो लागेकोले 'क्लास' चिनाउने अहिलेका हजारौं कम्पनीहरूबाट बनिएको जुत्ताको फोटोले कुनै क्लास नचिनाउने तिनको तर्क थियो । "भ्यानगगको जुत्तामा फिलिङ मिनिङ दुबै थियो," तिनले भनेका थिए, "अहिले फिलिङ मात्र , मिनिङ छैन ।"

त्यो हराइरहेको 'मिनिङ'को खोजीमा लाग्नुपर्ने हो कि ? लागिरहेको बेला कुरा गर्दै तिनले साहित्यको 'निश्चित अर्थ नरहेको' उत्तराधुनिकतावादलाई प्यास्ट्रिज (सप्पै हालेको) बताएर टुङ्ग्याएपछि मेरो विचारका केही तार अवश्यै हल्लिएको थियो ।

त्यसरी कुरा गर्न जानेका राईलाई पढ्दै आइरहेका हामीले भने 'फेस टु फेस' भेटेका थिएनौं । जीवनमा पहिलोपल्ट इन्द्रबहादुर राई भेटिरहेका थियौँ । त्यो अवसरका बहाना थिए 'पाण्डुलिपि'का सम्पादक दीपक सापकोटा ।

० ० ०

हामीलाई चिनिसकेपछि इन्द्रबहादुर राईले आँखा बन्द गरे । एउटा आँखामा बारम्बार कचेरा निस्किबस्ने । तिनले पुछिबस्ने ।

नीमाले हाम्रो परिचय गराएपछि तिनले भने, "मनोज बोगटीहरू... अस्ति काठमाडौं जाने ?"

यतिखेर पो दङ्ग पऱ्यौं खबर राख्दारहेछन् । अघिल्लो दिन तिनलाई भेट्न पुगेका एक साहित्यिक टोलीले जानकारी दियो कि ? नत्र कसरी थाहा पाए तिनले हामी काठमाडौँ गएको ?

"हाम्रो काइँला के गर्दैरहेछन् ?" सोधे ।

"हामीले हाम्रै कायक्रममा देख्यौं । बोल्नु पनि भयो । यत्ति हो जानेको ।"

तिनी डेढ वर्ष भयो नेपाल नछिरेको । पहिले फोनबाट तिनको कुरा हुन्थ्यो काइँलासित । अहिले पैसा धेर खर्च गरेर नबोल्ने भइसकेका छन् । तिनले नेपाल नजानेसमेत प्रण गरिसकेका छन् ।

"पटक्कै नजाने नेपाल," तिनले भने, "दुई किसिमको समस्या हुन्छ । एक उमेर नै उस्तो । घर जस्तो हुँदैन, बस्नुखानु । अर्को, रातदिन साहित्यिक काम गर्छन् त्यहाँ, भ्याउनै गाह्रो ।"

राति १ बजे पनि अन्तर्वार्ता, बिहान सात बजे पनि । तिनलाई नेपालमा चाहिएको भन्दा बढ्ता साहित्यिक काम भएको लाग्छ । झिँझेट लाग्छ तिनलाई । इन्द्रबहादुर राईलाई आफूले चाहेको काम गर्न नदिएकोमा झर्को लाग्छ । तिनलाई अन्तर्वार्ता लिएको पनि मन पर्दैन अचेल । कसैको स्मृतिमा लेखेको पनि मर्दैन । "अस्ति प्रभुदानन्द स्वामी, त्यसपछि शरद छेत्री, हाइमनदास राईबारे लेखेँ," तिनले झर्को सुनाए, "आज पनि डा. कुमार प्रधानबारे लेखें ।" तिनलाई यस्ता लेखनहरूले अल्झाइरहेको छ ।

"आफ्नो लाइनको, विचारको, त्यही विचारलाई पछ्याउँदै गएर भेटेको ज्ञान, कुरा लेख्नै पाइँदैन," सुनाए तिनले, "अब लेख्दिनँ भन्नु गाह्रो । अब चाहिँ एउटा लेखेको हजार लिन्छु भनौं लागेको छ । यसो भन्दा नलेख भन्छन् कि ?"

यस्तो कठिन स्थितिमा मैले दीपक सापकोटाको सपनाबारे बताएँ । दीपक सापकोटाले इन्द्रबहादुर राईले लेखेको पैसा दिन्छन् कि दिँदैनन् ? यतिखेर मैले सोच्नुपर्ने कुरा यही थियो ।

"कसले लिने अन्तर्वार्ता ?" सोधे तिनले ।

"हामी लिन्छौं । रेकर्डर ल्याएका छौं । प्रश्न ल्याएका छौं । कुरा गर्दै जाऔं, हुन्न ?" भन्यौं ।

तिनले तीनपल्ट भने, "हुँदैन, हुँदैन, हुँदैन ।"

तिनलाई लागेको , यसरी गरेको अन्तर्वार्ता राम्रो हुँदैन । नयाँ केके निस्किएको , तीबारे आफू बोल्न सकिन्न । तिनले भनेको जस्तो, चाहेको जस्तो हुँदैन । इन्कार गरे इन्द्रबहादुर राईले ।

"प्रश्नहरू लिखित होस्, पुराना नयाँ लेखकहरूबारे केही, केही साहित्यका अरू कुरा होस्," तिनीसित विकल्प पनि थियो, "पढ्नेले केही नयाँ, राम्रो कुरा पाओस् । राम्रो होस् । हतार नगरौं ।"

दीपकजी, यसरी चाहेको गर्न पाइएन ।

"हो, फेरि अर्को त्यस्तै काम आयो है । आफ्नो काम गर्न देऊ भन्छौं, यस्तो आइलाग्छ," यतिखेर तिनले यसो भनिदिए, "बरू 'पाण्डुलिपि'को त्यो अङ्कको योजना यताउता गरेर ड्रप गरौं न ।"

तिनलाई हेरेँ, टाउको झुकाएर कसैलाई नहेरी, आँखा चिम्म गरी, एक-एकवटा शब्द विचार्दै बोलिरहेका थिए । यत्रो उमेरमा आफूलाई किन यसरी स्ट्रेस दिएका होलान् ? तिनमा आफूले बोल्दा राम्रोसित, ठिक्कको, चाहिनेमात्र बोल्नुपर्छ भन्ने चेत छ । अर्कोतिर विशेषाङ्कहरूतिर तिनको मोह छैन । यी सबै तिनको लागि अल्झो हुन् । तिनी केही आफ्नै विचारको नयाँ थोक लेख्न चाहन्छन् । के तिनीभित्र यतिखेर ?

० ० ०

इन्द्रबहादुर राई चुपचाप बस्न चाहन्छन् ।

तिनी यतिखेर मृत्युचिन्तामा छन् । मरेपछि आफूले केही लैजान नपाउने कुरामा चिन्तित छन् । तिनीसित ज्ञानको भण्डार , त्यो पनि तिनीसित जाँदैन । साहित्यबारेका चिन्तनहरू छन्, त्यो पनि तिनीसित जाँदैन । नाम, यश छ- त्यो पनि तिनीसित जाँदैन । सत्कार, इज्जत छ- त्यो पनि तिनीसित जाँदैन । के जान्छ इन्द्रबहादुर राईसित ? केही पनि जाँदैन ।

तिनलाई लाग्छ, मरेपछि मानिसले के के लान्छ ?

"अस्ति एउटा विचार मनमा आयो," तिनी भन्दै जान्छन्, "मरेपछि आफूले केही लाँदैन, सबैले भन्छन् । त्यही कुरा आफूले सोच्दा गहिरिनु पऱ्यो म । भौतिक कुरा केही जाँदैनन् । हजारको नोट, टेबल, चौकी केही पनि । हिन्दू धर्मले भनेको , ज्ञान पनि भौतिक हो । ठूलो इतिहासकार हुँ भने, त्यसको ज्ञान पनि शरीरदेखि वियक्त हुन्छ । ज्ञान पनि जाँदैन । इमोशन, फिलिङ्स ? के यो पनि भौतिक हो ? माया लाग्नु, रिस उठ्नु भौतिक हो ? सोचौं एकछिन, मर्नासाथ कस्तो हुन्छौं ?"

नीमाले थपे, "ढुङ्गाजस्तो ।"

"शायद मरेपछि यही कोठामा घुमिबस्छौं होला," राई अझ गम्भीर भए, " मरेछु भन्ने याद हुन्छ । माया पनि लाग्दैन । रुँदै रहेछ मत्तै लाग्छ ।" तिनी यस्तो अवस्थालाई प्रकृत अवस्था मान्छन् । संसारमा आउँदा अप्राकृतिक कुराहरू जोडिन्छन् ।

"विचार गर्दै जाँदा साधु सन्तजस्तो पो हुन्छु ," तिनले निष्कर्ष निकाले, "अनि यस्तो भएपछि के लेख्नु पनि । किन पो लेख्नु पनि ।"

तर, यो निष्कर्ष मलाई मन परेन ।

"लेखेको रहन्छ नि," मैले भनें, "मान्छे पो रहन्न त ।"

यसको जवाफ पनि तिनीसित थियो । "अरूको लागि पो रहन्छ, आफ्नो लागि चाहिँ ? आफ्नो लागि नबस्दो रहेछ," भने, "अनि यस्तो ज्ञान पाएपछि के लेख्नु ? त्यही धनीले गरिबलाई शोषण गऱ्यो लोग्नेले स्वास्नीलाई हेला गऱ्यो, नारीवादीयस्तो के लेख्नु पनि हौ ।"

लीला लेखनलाई अध्यात्मसित जोडेर हेर्ने आलोचकहरू पनि छन् । गीताका केही पात्रका उदाहरण तिनी आफैँले पनि दिएका छन् । साहित्य नै रहेको गीताका कृष्ण लीलामा तिनले विनिर्माणका झल्को पाउँथे । पढन्ते थिए तिनी । विनिर्माण नभनी तिनले 'कठपुललीको मन' लेखिदिए । बाइस बुँदामा मात्र तिनले विनिर्माण शब्द लेखे । चामे गौंथलीको अरू पाटो लेखिदिए । परम सत्य (एब्सोल्युट ट्रुथ) छैन भन्ने कुराको खोजीमा लागेका राईले आफूलाई सन्त पाउनु स्वाभाविक हो ।

यी जम्मै बताइराखेर राईले यही कुरा भन्न चाहन्थे कि यतिखेर तिनलाई केही खास लेख्ने इच्छा छ । केही नयाँ लेख्ने रहर छ । फरक लेख्ने योजना पनि छ । तिनले म्याथ्यु आर्नोल्ड सम्झे । इलियटले म्याथुबारे लेखेका छन्, के के कुरा आफ्नो साहित्यमा छैन भनेर खोज्दै देखाउँदा नै तिनले 'आफ्नो विचार' केही लेख्नै पाएनन् । राईलाई पनि अहिले यस्तै लागेको छ । केकेहरू लेख्दा लेख्दै 'आफ्नो विचार'को केही लेख्नै नपाइरहेको पीडा तिनीसित यो उमेरसम्म छ ।

"म्याथ्यु आलोचक थिए तर पनि तिनी आलोचक होइनन्," भने तिनले, "यस्तै अल्झोले नै होला ।"

इन्द्रबहादुर राईले सन् १९६५ मा प्रकाशित गरेको उपन्यास 'आज रमिता 'को भूमिकामा साहित्यले दुईवटा कुराको अध्ययन गर्ने बताएका हुन् । त्यो अध्ययन क्षेत्र 'जीवन जगत' थियो । पछिका आलोचकहरूले यही कुरा भेट्टाए । जीवन जगतको कुरा राईले म्याथ्युको 'एसेस एन्ड क्रिटिसिज्म'बाट झिकेका थिए । आलोचकहरू बोक्रे भएकोमा तिनको चिन्ता छ ।

"नयाँ कुरा खोतल्ने काम नै भएको छैन," भन्छन् तिनी, "अचेलका आलोचकहरू पढ्दैनन् । कृतिमा त्यही जीवन जगतको कुरा मत्तै भनिबस्छन् ।"

तिनले आलोचकहरूमाथि गर्ने यतिखेर एउटा प्रश्न , "के पोस्टमोर्डनिज्मले साहित्यको दुईवटा अध्ययन क्षेत्र 'जीवन जगत'लाई नै बताउँछ ?"

त्यो धारणा भत्किएको थाहा नपाउने आलोचकहरू तिनलाई मन पर्दैन । "पोस्टमोर्डनिज्मले स्टडी अफ नलेज भन्छ," आलोचकहरूलाई तिनको टिप्स , "आफूले विश्वास गरेको ज्ञान के हो त्यो चिन्नु, कस्तो ज्ञान हो बुझ्नु, खै ?"

० ० ०

इन्द्रबहादुर राईलाई सुनिबस्दा लाग्थ्यो, तिनी अब थाकेका हुन् । मनमा विचार अनेक आउँछन् तर ती जम्मैलाई मिलाएर लेख्न पाउँदैनन् । उमेर पाको भइसकेकोले घरैमा बस्ने मनको भएका छन् तिनी । लेख्न पनि काँप्दै लेख्दा हुन् । कसरी पढ्दा हुन् आँशु निस्किबस्ने आँखाले किताबहरू ? माया लाग्ने मानिस भएका छन् इन्द्रबहादुर राई । कतै जान पनि तिनलाई मन लाग्दैन । कतै बोल्न पनि मन लाग्दैन । करैले जान्छन्, करैले बोल्छन् । यस्तो लाग्छ, तिनलाई सुन्दा । गइरहेकै छन् तिनी कार्यक्रमतिर, बोलिरहेकै छन् तर नेपालचाहिँ जान्छन् कि जाँदैनन् कुन्नि ?

"खै घनश्याम नेपाल कुनै प्रोग्राममा जाँदैनन् , कसैले अह्राएको पनि लेख्दैनन् त । पढ्छन्, बस्छन् । आफ्नै विचारको लेख्छन्," उदाहरण पनि तिनीसित, "यसै गर्नु रहेछ । उमेर पुगेपछि ज्ञान आउँदो रहेछ ।"

० ० ०

तिनी आफूले चाहेको, खोजेको, रोजेको किताब पढ्न पाउँदैनन् । राम्रा किताबहरू बजारभरि होला ' छुटिँदैछु'ले तिनलाई सताउँछ ।

" नानीहरूले ल्याइदिएको खान्छु । उनीहरूले मन पराएको लुगा लाउँछु," उदाहरण पनि दिन्छन् भन्छन्, " अरूको चोइसको भइसकें ।"

० ० ०

व्यक्ति इन्द्रबहादुर राई लेखकहरूको अभिभावक हुन् । लेखक इन्द्रबहादुर राई पनि लेखकहरूका अभिभावक हुन् ? योचाहिँ सोच्नुपर्ने हुन्छ । तर, तिनलाई कसैले आवश्यकताभन्दा ज्यादा उचालेको पनि मन पर्दैन, बिनातर्क झारेको पनि मन पर्दैन । तिनलाई 'तेस्रो आयाम' 'लीला लेखन' अझै पनि सान्दर्भिक लाग्छन् । दुई लेखनभित्र विचारका अन्य पाटोहरूको सम्भावना छोडिराखेको लाग्छ । पोस्टमोर्डनिज्मले सम्पूर्ण सङ्कथनको निम्ति स्पेस खुला राखेजस्तै । अचेल केही खास लेख्ने मुडमा पनि छन् । यस्तोमा विभिन्न अल्झोमा पार्नु अपराध नै होला ।

तर, दीपकजीको फरमान मैले मान्नु थियो । तिनलाई झिँजो लाग्छ, जानेर पनि । तिनको विचार लेखनमा बाधक भएँ, बुझेर पनि । तरै पनि तत्काल अन्तर्वार्तालाई तीनपल्ट 'हुँदैन हुँदैन हुँदैन' भनेपछि तिनैले दिएको आइडियाअनुसार पठाएँ २२ वटा प्रश्नहरू । जसमा तिनले केही प्रश्नका उत्तर दिए आधाआधा, केहीको दिँदै दिएनन् ।

उत्तरले बताउँछ, यस्तो झुर प्रश्न पनि गर्ने हो इन्द्रबहादुर राईलाई ?

(दीपक सापकोटाद्वारा सम्पादित 'पाण्डुलिपि' साहित्यिक मासिकको वर्ष , अंक बाट)

तपाईंको मत