ट्रम्प जथाभावी धम्की दिन्छन् तर अन्त्यमा पछि हट्छन्

दानी रोड्रिक

ट्रम्प जथाभावी धम्की दिन्छन् तर अन्त्यमा पछि हट्छन्

हार्वर्ड विश्वविद्यालयको जोन एफ केनेडी स्कुल अफ गभर्मेन्टका अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक अर्थशास्त्रका प्राध्यापक दानी रोड्रिक विश्वव्यापीकरण, आर्थिक वृद्धि र विकास तथा राजनीतिक अर्थशास्त्रजस्तो विषयमा अध्ययन गर्ने विख्यात अर्थशास्त्री हुन् । आफ्नो अध्ययन र लेखनका सम्बन्धमा उनी भन्छन् : 

तपाईँले जनवरीमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको एकपक्षीयवाद र वणिकवाद विश्व अर्थतन्त्रका लागि नराम्रो भए पनि अन्य राष्ट्रहरुले अनावश्यक प्रतिक्रिया जनाएनन् भने त्यसका परिणाम व्यवस्थित गर्न सकिने हुनेछ भनेर लेख्नुभएको थियो । तर, यसको ६ महिनापछि पनि चीनसँगको व्यापारिक युद्ध पूर्णरुपमा शान्त हुनसकेको छैन भने ट्रम्प अझै पनि आफ्ना सहयोगी र छिमेकी राष्ट्रहरुविरुद्ध चेतावनी दिइरहेका छन् र हालै मेक्सिकोबाट आयात हुने वस्तुहरुमा गैरव्यापार महसुल लागु गर्ने धम्की दिएका छन् । यसबारे के तपाईँको धारणा अझै उही छ ?

दानी रोड्रिकः मलाई त त्यस्तै लाग्छ । ट्रम्पको मूर्खतापूर्ण व्यापारिक नीतिले केही गरेको छ भने त्यो विभिन्न देशहरुबीच व्यापारिक सम्बन्ध बलियो बनाउने इच्छाको सुदृढीकरण हो । हालैको एउटा घटना इयु र अर्जेन्टिना, ब्राजिल, उरुग्वे र प्याराग्वेलाई समावेश भएको मर्कोसुरले नयाँ व्यापारिक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका छन् । 

जहाँसम्म ट्रम्पको कुरा छ, मैले लामो समयदेखि सोच्दै आएको छु की उनको टोकाइ भन्दा भुकाइ धेरै खराब साबित हुनेछ । किनभने उनी जथाभावी धम्की दिन्छन् तर अन्त्यमा पछि हट्छन् । यस्तो हालैमा मेक्सिकोसँग भएको थियो । चीनविरुद्ध केही व्यापारिक कारबाहीका लागि पर्याप्त घरेलु समर्थन हुँदाहुँदै पनि ट्रम्प बिस्तारै पछि हटे भने मलाइ कुनै आश्चर्य लाग्ने छैन । मूल कुरा के हो भने कुनै पनि देश आत्तिनु हुँदैन र अनावश्यक रुपमा प्रतिशोध गरी आफ्नै खुट्टामा गोली हान्नबाट त झन् जोगिनुपर्छ ।  

प्रोजेक्ट सिन्डिकेटः ट्रम्प प्रशासनमात्र नभएर अधिकांश पश्चिम चिनियाँ उद्योग नीतिप्रति स्पष्ट आलोचनात्मक रहँदै आएको छ । त्यसैमा सहमत हुनुको साटो तपार्इँ पश्चिमी अर्थतन्त्रहरुलाई उचित रोजगारी सिर्जना गर्न आफ्नै उद्योग नीति अघि बढाउन प्रोत्साहन गर्न सक्छौँ । त्यस्ता नीति निर्माणमा सबैभन्दा ठूलो बाधा के हो र कसरी त्यसको सामना गर्न सकिन्छ ?

दानी रोड्रिकः मेरो विचारमा बौद्धिक पक्ष सबैभन्दा ठूलो अवरोध हो । धेरै नीति निर्माता र टेक्नोक्रेट अनि अर्थशास्त्रीहरुसमेत अझै परम्परागत कट्टर बजारवादकै अधीनमा छन् जसले एकातर्फ बजार आफैँले हासिल गर्न सक्ने कुरालाई बढाइचढाइ प्रस्तुत गर्छ भने अर्कोतर्फ सफल सार्वजनिक कार्यको भूमिकालाई पनि कम देखाइदिन्छ । 

मेरो आफ्नै काममा मैले सधैँ मिश्रित अर्थतन्त्रको आवश्यकताप्रति जोड दिँदै आएको छु जसमा सरकार र बजारले एकअर्कालाई अझ बलियो बनाउनेछन् । चीनलाई छाडेर, अहिलेका आधुनिक अर्थतन्त्रहरु मिश्रित अर्थतन्त्रको आआफ्नै संस्करणका आधारमा निर्माण भएका छन् । कुनै हिसाबले यो मोडलमा १९७० को दशकपछि खराब हुन सुरु भएको थियो र १९८० को दशकमा भने कट्टर बजारवादमा धेरै परिमार्जन भयो । यसैले नयाँ ‘उद्योग नीति’ का लागि उचित रोजगारीमा केन्द्रित मेरो प्रस्ताव, ‘एन्टिट्रस्ट’ देखि श्रम बजार नीतिसम्म थुप्रै पक्षमा पुनर्विचारको त्यस्तो हिस्सा हो जुन अहिले चलिरहेको छ । 

प्रोजेक्ट सिन्डिकेटः तपाईँको तर्क छ राम्रो रोजगार सिर्जना गर्ने एउटा उपाय, श्रम प्रधान विधिलाई आर्थिक अनुदान बन्द गरी त्यसलाई पुँजीप्रधान विधिले प्रतिस्थापन गर्नु हो । तपाईँले सुझाउनु भएको नवीनताको बाटो सहज छ र यसमार्फत कम दक्ष श्रमिकहरुलाई बदल्नुको सट्टा सामाजिक रुपमा अझ लाभकारी दिशातर्फ लैजान सकिन्छ । तर त्यसका लागि अमेरिकी सरकारले के विशेष उपाय अपनाउन सक्छ ? 

दानी रोड्रिकः पहिले त हामीले रोजगार सिर्जनाका प्रचलित ढाँचाहरु अपर्याप्त छन् भन्ने बुझ्नुपर्छ । समष्टि अर्थशास्त्रका नीतिहरुले रोजगारका एकीकृत तह निर्धारण गर्न सक्छन् तर रोजगारका संरचनामा त्यसको प्रभाव कम हुन्छ । यस्तोमा कर छुट वा औद्योगिक क्षेत्र निर्माणजस्ता नीतिले प्रायः निजी कम्पनीहरुका लागि सुविधा त हुन्छ र रोजगार सिर्जना गर्दैन । 

त्यसैले यसमा म अमेरिकाका सफल उद्योग नीतिहरु अपनाउन सक्नेछु तर विशेष रुपमा असल रोजगारीलाई लक्षित गर्नेछु । जस्तै संघीय स्तरमा प्रतिरक्षा  र हरित प्रविधि (ग्रीन टेक्नोलोजी)सम्बन्धी क्रमशः ‘डिफेन्स एड्भान्स्ड रिसर्च प्रोजेक्ट एजेन्सी (डार्पा) र एडभान्सन्ड रिसर्च प्रोजेक्ट एजेन्सी – एनर्जी (आर्पा–इ) रहेका छन् । तिनले नयाँ उद्योग सुरु गर्न सार्वजानिक स्रोतसाधन र निजी क्षेत्रका पहल अनि प्राविधिक विशेषज्ञतालाई एकसाथ ल्याउने गर्छन् । त्यसैले हामीलाई उत्पादनशील रोजगारीको क्षेत्रमा तिनीहरु जस्ता संस्थाको आवश्यकता छ । 

स्थानीय तहमा हामीसँग विभिन्न सफल जनशक्ति विकास र तालिमका विकायहरु छन् जसमा नगरपालिका र राज्यका एजेन्सीहरु निगम, शैक्षिक संस्था र स्थानीय नागरिक समाजसँग क्षमता विकासमा लगानी गर्न सहकार्य गर्ने गर्छन् । हामीले यिनलाई रोजगार वृद्धिमा लक्षित गर्ने किसिमले विस्तार गर्न आवश्यक छ । त्यसैले हामीसँग अपनाउनका लागि पहिले देखि नै धेरै राम्रा मोडलहरु छन् र हामी असल रोजगारप्रति केन्द्रित हुन नसकेका मात्र हौँ ।  

प्रोजेक्ट सिन्डिकेटः तपाईँ साहसपूर्ण समाधानहरुमा बाधा पुर्याउने विचारधारालाई अनुमति दिएकामा आफ्ना साथी अर्थशास्त्रीहरुको आलोचना गर्नुहुन्छ र तपाईँ पनि राजनीतिक वामपन्थका बारेमा त्यस्तै गुनासो गर्नुभएको छः “वर्षौँदेखिको वैचारिक विचलनले प्रगतिशील राजनीतिज्ञहरुलाई वित्तीय र कर्पोरेट हितसँग अति नजिकबाट जोडिएका नीतिहरुको वकालत गर्न लगाएको छ । ” यसरी उक्त विचारधाराले हाम्रो दृष्टिकोणलाई सीमित नगराएर अझ नवीन र समग्र समाधानतर्फ नै लैजानेछ भन्ने सुनिश्चित गर्ने मुख्य आधार के छ ?

दानी रोड्रिकः विचारधाराले सधैँ एउटा भूमिका निर्वाह गरिरहेको हुन्छ ः यसले हाम्रो सोचलाई दिशानिर्देश गर्न मार्गचित्र प्रदान गर्ने गर्छ । तर कतिबेला अर्को चित्रको प्रयोग गर्ने भन्ने चाहिँ हामीलाई थाहा हुनुपर्छ । यो संसारले कसरी काम गर्छ भन्नेबारे हाम्रो धारणा सधैँ वास्तविकता र प्रमाणमा परीक्षण गरिएको हुनुपर्छ र हामी आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न पनि सधैँ तयार रहनुपर्छ । मलाई लाग्छ वामपन्थका धेरैजना कट्टर वजारवादको अर्को विकल्प छैन भन्ने कुरालाई कथामा मात्र नल्याएर त्यसैमा अड्किएर बसेका छन् । वास्तविकतामा त्यो अत्यन्तै जटिल साबित भइसकेको छ । त्यसैले सायद अन्जानमा उनीहरुले संस्थागत र वित्तीय हितका लागि उपयोगी मूर्खका रुपमा काम गरे, जसपछि खेलको नियम पुनः लेखियो । मेरो विचारमा यही कारणले मध्यवामपन्थी पार्टीहरु (अमेरिकाको डेमोक्रेट र युरोपका सोसल डेमोक्रेट) जनचाहना सम्बोधन गर्न ढिलो भएका थिए । तर, मलाई लाग्छ यसमा अब परिवर्तन आउँदैछ । जस्तै अहिले अमेरिकी डेमोक्रेटिक पार्टीको पुनःनिर्माणका लागि स्वस्थ संघर्ष चलिरहेको छ । 

प्रोजेक्ट सिन्डिकेटः जुनमा टर्कीको सत्तारुढ जस्टिस एन्ड डेभलप्मेन्ट पार्टी (एकेपी) ले इस्तानबुलमाथिे नियन्त्रण गुमायो जसलाई कुनै समयमा एकेपीका संस्थापक र स्तानबुलका पूर्व मेयरसमेत रहिसकेका राष्ट्रपति रिजेप तैयप एर्डाेआनले सम्पूर्ण देशलाई नियन्त्रण गर्ने मुख्य चाबी भनेका थिए । र राजधानी अंकारा र इज्मिर पनि विपक्षीको हातमा आइसकेका छन् । उसो भए के यो सबै एर्डोआनको निरंकुश सत्ताको अन्त्यको सुरु हो  ?

दानी रोड्रिकः अन्त्यमा एड्रोगेन आफ्नै घमण्डको शिकार भएका हुन् । उनले स्तानबुलमा पुनः निर्वाचन गरे आफूलाई फेरि स्थापित गराउनेछ भन्ने सोचेका थिए । परन्तु, उनको पार्टी धेरै ठूलो अन्तरले पराजित भयो । तर, मलाई अहिले नै यसलाई टर्कीको निरंकुश शासनको अन्त्य भन्नु चाहिँ धेरै छिटो हुनेछ जस्तो लाग्छ ।

इस्तानबुलका मेयर एक्रेम इमामोग्लुको जितले विपक्षीहरुलाई उत्साहित गराउँदै उनीहरुमा नयाँ आशा जगाएको छ । तर पनि एर्डोआन दह्रो नियन्त्रण छँदै छ र उनले सत्ता उम्कन दिनेमा मलाई शंका छ । मेरो विचारमा सार्वजनिक वैधता कमजोर हुँदै जाँदा शासन झन् दमनकारी हुनसक्छ । यस्तोमा एर्डोआनलाई पनि अब उनी चुनावमा अर्को हार व्यहोर्न नसक्ने अवस्थामा रहेको राम्ररी थाहा छ । त्यसैले दूर्भाग्यवश, म सबै थोकमा सुधार आउनु अगाडि नै अवस्था झन् खराब हुँदै जाने अपेक्षा गरिरहेको छु । 
अन्त्यमा .....

प्रोजेक्ट सिन्डिकेटः के तपाईँ नियमित टर्की भ्रमणमा जानुहुन्छ ? त्यो एउटा कुरा के हो जुन तपाईँले त्यहाँ सधैँ हेर्नुहुन्छ, गर्नुहुन्छ वा खानुहुन्छ ? 

दानी रोड्रिकः  युरोपेली र एसियाली भूभागका बीचमा इस्तानबुललाई आधाआधामा बाँडी बोसफोरस जलमार्ग पार गर्ने ‘फेरी’ को यात्रामा जानु । विश्वका कुनै पनि सहरमा त्यस्तो कहीँ भेटिँदैन । र मान्ते – दहीमा हालेर खासे पास्ता परिकार ।  

पिएसः सबैले अहिले फलो गर्नैपर्ने ट्वीटर अकाउन्ट के हो ? 

दानी रोड्रिकः अवस्य पनि @rodrikdani 

प्रोजेक्ट सिन्डिकेटः तपाईँलाई विचारहरु कुनै निश्चित ठाउँ वा दिनको एउटा समयमा अझ सजिलोसँग फुर्छ जस्तो लाग्छ ?

दानी रोड्रिकः यो कुरा वास्तवमै अनौठो छ मलाई धेरैभन्दा धेरै विचार बिहान नुहाइरहेका बेला फुर्ने गछ । त्यस्तै मैले मेरा सोचमा त्रुटि र गल्तीहरु पनि नुहाइरहेकै समयमा पत्ता लगाउने गर्छु । यसका पछाडि कुनै वैज्ञानिक कारण हुन सक्छ तर मलाई थाहा छैन त्यो के हो । 

प्रोजेक्ट सिन्डिकेट : तपाईँलाई हुर्कने बेला के बन्न मन थियो ? 

डिआरः डिजे वा इलेक्ट्रोनिक इन्जिनियर  ।

(प्रोजेक्ट सिन्डिकेट र बाह्रखरीको सहकार्य )
Copy rights : Project Syndicates, 2019 

प्रतिकृया दिनुहोस
ad